Wystawy

STAŁE EKSPOZYCJE

 

SALA MODŁÓW

Najpiękniejsze miejsce OSK, podziwiane przez zwiedzających z całego świata, wzruszające dla potomków dąbrowskich Żydów. Po ponad 73 latach malowidła odzyskały blask, w pełni cieszą oczy pełnym cyklem zodiakalnym, bajecznymi pejzażami Izraela. Symboliczna, przeszklona wnęka ołtarzowa i „świadek Bimy” wskazują na rodowód miejsca – bożnicę, podświetlone gabloty tematyczne (archeologia, historia Polski, szczątki samolotu alianckiego „Halifax” zestrzelonego nad Dąbrową w 1944 r., kultura judaistyczna), monumentalne plansze wystawowe, multimedia (infokioski z kilkoma wirtualnymi ekspozycjami, monitory prezentujące dokumentalne filmy o chasydach, pokazy zdjęć z architekturą sakralną żydowską i chrześcijańską, dworską i ludową) uzupełniają i dopełniają to miejsce, nadając mu niepowtarzalny urok i kreując klimat dialogu kultur oraz tradycji.

 

ZBIORY MUZEUM POWIŚLA DĄBROWSKIEGO

Muzeum Powiśla Dąbrowskiego powstało w 1983 r. z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Dąbrowskiej i Dąbrowskiego Domu Kultury. Od początku istnienia do 2002 roku działało w strukturach Dąbrowskiego Domu Kultury, w latach 2002-2012 roku funkcjonowało jako częśćMiejskiej Biblioteki Publicznej w Dąbrowie Tarnowskiej.

Na szczególną uwagę zasługuje 6 eksponatów, wybranych przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie do nowoczesnej multimedialnej ekspozycji w ramach projektu: Wirtualne Muzea Małopolski. Są to: Fibula Łużycka (700-600 p.n.e.), „Bukiet” - obraz zalipiański Felicji Curyłowej z 1969 r., buty skórzane dziecięce, tzw. Chłopak, maszynka do wyciskania owoców i młynek do kawy.

Etnografia

Muzeum ma charakter regionalny, a znajdujące się w nim przedmioty to przede wszystkim przykłady kultury materialnej wsi Powiśla Dąbrowskiego. Zebrano przedmioty użytku codziennego związane z dawnym gospodarstwem wiejskim - naczynia drewniane, kołowrotki, dzieże, niecki, łopaty, żarna, żelazka, moździerze, przedmioty używane podczas prac polowych - brony, sierpy, grabie.

Sztuka

Gromadzone są tu również zbiory sztuki ludowej - drewniane figurki wykonane przez miejscowych twórców, płaskorzeźby, obrazy. Na szczególną uwagę zasługują zbiory sztuki zalipiańskiej. To przede wszystkim malowidła na papierze, obrusach, fartuchach, kubkach, pisankach. W Muzeum znajduje się również obraz wykonany przez najsłynniejszą malarkę zalipiańską p. Felicję Curyłową.

Dąbrowiana

Muzeum posiada również pamiątki dotyczące dziejów samego miasta jak również regionu (dokument z odsłonięcia pomnika ku czci poległych podczas I wojny światowej, stare fotografie, świadectwa, akta notarialne, weksle).

Archeologia

Osobny dział poświęcony jest archeologii. Przedmioty pochodzące z wykopalisk - krzemienne toporki, groty od strzał, sąsiadują z najcenniejszymi zabytkami - brązowymi zapinkami i pierścieniami oraz kośćmi mamuta.

Militaria

Na uwagę zasługują również eksponaty związane z II wojną światową. Są to mundury poszczególnych formacji wojskowych, broń biała, pistolety, karabiny, pociski, szrapnele, łuski oraz dokumenty, medale i odznaczenia, a także sztandary. Ciekawym zabytkiem są części samolotu Halifax, który rozbił się niedaleko Dąbrowy w 1944 roku lecąc na pomoc walczącej Warszawie.

 

SZTUKA LUDOWA ZALIPIA

Wizytówką kulturalną powiatu dąbrowskiego, najbardziej rozpoznawalnym znakiem i marką Powiśla jest jedyna na świecie „malowana wieś” - Zalipie.

Korzenie tej nadzwyczaj kolorowej tradycji są nieco „szaro-bure” i sięgają drugiej połowy XIX w. Wiejskie domostwa z tego okresu nie posiadały pieców z kominami, dlatego też dym z palenisk osiadał we wnętrzach chałup. Zadymione ściany, sufity i piece zaczęto z czasem ozdabiać prostymi wzorami (zazwyczaj kolistymi plamami, zwanymi „packami”), które na przełomie XIX i XX w. przerodziły się w barwne desenie. Malowidłami zaczęto z czasem pokrywać fasady budynków, studnie, a nawet psie budy. W taki oto sposób zrodziła się zalipiańska tradycja zdobnicza. I chociaż zwyczaj zdobienia domów malaturami znany jest w innych regionach Polski, to nigdzie indziej ten rodzaj twórczości nie rozwinął się na taką skalę, jak na Powiślu Dąbrowskim i w Zalipiu. Szczególnym miejscem w Zalipiu, od którego zaczęła się światowa sława tego malowniczego zakątka jest ZAGRODA FELICJI CURYŁOWEJ.

Felicja Curyłowa była najsłynniejszą malarką tego regionu i niemal całe swoje życie spędziła  w Zalipiu. Oprócz działalności artystycznej zajmowała się popularyzacją tego miejsca i jego tradycji w całej Polsce, a nawet poza granicami kraju. Jak na propagatorkę twórczości zdobniczej przystało, dom Curyłowej przyozdobiony był wielobarwnymi malaturami, w większości wykonanymi przez samą malarkę. Artystka celowo starała się utrzymać ludowy charakter zagrody, często świadomie rezygnując z technologicznych udogodnień. Dzięki temu w Zagrodzie, oprócz tradycyjnych ozdób, można oglądać meble, sprzęty i narzędzia rolnicze używane niegdyś na wsi. Po śmierci właścicielki zagroda została zakupiona przez Cepelię, a następnie przekazana Muzeum Okręgowemu w Tarnowie, które udostępniło ją przybywającym do Zalipia turystom. Spełnieniem marzenia Felicji Curyłowej było powstanie Domu Malarek. Obecnie można w nim wziąć udział w warsztatach malowania tradycyjnych kwiatów, podglądnąć autentyczne malarki przy pracy, a cyklicznie każdego roku w czerwcu wziąć udział w jednej z najważniejszych imprez kulturalnych na terenie powiatu dąbrowskiego – regionalnym konkursie „Malowana Chata”.

Zdecydowanie warto tutaj zaglądnąć w weekend po święcie Bożego Ciała – wtedy bowiem odbywa się w Zalipiu organizowany od kilkudziesięciu lat konkurs „Malowana Chata”. Uczestnicy konkursu (zazwyczaj biorą w nim udział lokalne malarki, a także dzieci i młodzież) przyozdabiają swoje gospodarstwa wymyślnymi wzorami, odkrywają nowe motywy i doskonalą te dobrze już znane. Dzięki konkursowi zwyczaj malowania chat jest wciąż podtrzymywany, a przyjeżdżający do Zalipia turyści wciąż mogą podziwiać tę niecodzienną sztukę.

Na poziomie -1 w Ośrodku Spotkania Kultur można zobaczyć zapowiedź tego, co w pełni objawi się turystom, którzy dotrą do „malowanej wsi”, jadąc kilkanaście km drogą w kierunku Olesna i Gręboszowa.

 

TRANSFER NAJWAŻNIEJSZEJ CZĘŚCI DOMU MODLITWY SAMUELA ROTHA

W południowo-wschodniej części sali modłów prezentowane jest oryginalne wyposażenie Domu Modlitwy, transferowane ze Sztiblu przy ul.Daszyńskiego: stojący przy ścianie wschodniej Aron ha-kodesz zasłonięty skromnym aksamitnym parochetem z wyhaftowaną gwiazdą malowidło przedstawiające tablice Dekalogu z koroną, które podtrzymują dwa lwy i dwie gwiazdy Dawida po bokach – w postaci fotokopii.

Na środku znajduje się prostokątna oryginalna bima, na niej rozłożone: pięcioramienne świeczniki bożnicze, tefiliny, lampki chanukowe, kuczki i inne ciekawe znaki judaizmu.

 

BABINIEC

Na Babiniec – historyczne miejsce spotkań modlitewnych żydowskich kobiet można dojść schodami albo wjechać nowoczesną windą (dwa piętra). Z imponującej wysokości przez przeszklony taras widokowy można podziwiać ornamentykę świątynną tuż przy suficie.

Pierwsze piętro Babińca prezentuje niezwykły portret zbiorowy kobiet dąbrowskich z ubiegłego wieku (fotogram).

 

SALON MIESZCZAŃSKI

Drugie piętro Babińca to zaaranżowany salon mieszczański z typowym wyposażeniem i zdobnictwem. Na szczególną uwagę zasługują stare przedmioty: cytra, maszyna do pisania, gramofon. Na tej kondygnacji wyeksponowano też w przeszklonych gablotach ciekawe eksponaty ze zbiorów Muzeum Powiśla Dąbrowskiego i księgozbioru Samuela Rotha. Jest to doskonałe miejsce do pokazów multimedialnych, konferencji i lekcji muzealnych. Można też podziwiać historyczny fotogram upamiętniający zjazd absolwentów gimnazjum w Dąbrowie Tarnowskiej z dwudziestolecia międzywojennego.

 

PAMIĄTKI ZWIĄZANE Z ZAŁOGĄ „HALIFAKSA”

W jednej z gablot na sali modłów prezentowane są fragmenty poszycia zestrzelonego przez niemiecki samolot myśliwy alianckiego „Halifaksa”, który niósł pomoc powstańcom warszawskim w nocy 4/5.08.1944 r. W przejściu schodami na poziom „-1” można oglądać w przeszklonej gablotce sweter oraz mapę załogi odnalezione we wraku samolotu, eksponowane jest też w dużym formacie zdjęcie bohaterskiej załogi „Halifaksa”, która zginęła w katastrofie nad Dąbrową.

 

STANISŁAW CISŁO - CICHY BOHATER POLSKIEGO RUCHU LUDOWEGO I SPOŁECZNIKOWSKIEGO

Zapytałem kolegę Janka, kim był Stanisław Cisło, to mój ojciec padła odpowiedź. Tak zaczynam poznawać historię jednego z bardziej aktywnych działaczy wśród pionierów, którzy po wojnie osiedlili się w Kątach Wrocławskich.

Pracował po wojnie na wielu różnych stanowiskach w administracji państwowej w Kątach Wrocławskich i we Wrocławiu.

W Kątach Wrocławskich pracował m/i na stanowiskach;

Sekretarz Zarządu Gminnego od 7 marca 1946 roku

Na przełomie 1946/47 z jego inicjatywy powstaje Gminna Biblioteka Publiczna

Od 1 marca 1958 do 31 sierpnia 1962 r. pełnił funkcję przewodniczącego Gromadzkiej Rady Narodowej

Historia Jego pracy w administracji państwowej i społecznej rozpoczęła się już wcześniej po pierwszej wojnie światowej i jest bardzo bogata.

 

Życiorys;

Urodziłem się 27 września 1898 roku w Niecieczy, pow. Dąbrowa Tarnowska, woj. Krakowskie, syn Jana i Marianny Kaczówka małorolnych, którzy posiadali 7-mio morgowe gospodarstwo i sześć osób na utrzymaniu.

Po ukończeniu szkoły ludowej wstąpiłem w 1911 r. do II gimnazjum w Tarnowie i do wybuchu pierwszej wojny światowej ukończyłem 3 klasy.

W 1916 r. powołano ojca do wojska, a ja jako najstarszy z rodzeństwem prowadziłem z matką gospodarstwo do dnia 12 II 1917 r. w którym to dniu powołany zostałem do wojska austriackiego. W armii austriackiej służyłem do końca wojny i byłem na froncie rosyjskim i włoskim, jako kanonier 5 pułku artylerii polowej.

Po powrocie z włoskiego frontu wstąpiłem do oddz. Asystencyjnego przy Dowództwie Artylerii w Krakowie, gdzie służyłem do 30. IV 1919r.

Od 1 . V. 1919 do 20. II. 1920 r. korzystałem na wskutek choroby ojca z odroczenia służby wojskowej. W wojnie 1919-1920 r. nie brałem bezpośredniego udziału na froncie. 19. VIII. 1919 r. założyłem na terenie swojej wsi Stowarzyszenie młodzieży pod nazwą; „Teatr i Chór Włościański”, który to zespół do tej pory istnieje. Na jednym z zebrań w 1919 r. spotkałem się z posłem Jakubem Bojką i pod urokiem jego przemówienia wstąpiłem do P.S.L. PIAST.

W dniu 20 lutego 1920 r. powołano mnie ponownie do służby wojskowej z przydziałem do 2 pułku lotniczo-zwiadowczego w Krakowie, skąd delegowany zostałem na 3mies. Kurs meteorologii wojskowej przy Głównej Wojskowej Stacji Meteorologicznej w Warszawie, który ukończyłem w sierpniu 1920 r.

W kwietniu 1921 r. zwolniono mnie z wojska i zajmowałem się pracą na roli, interesując się żywo pracą kulturalno - oświatową w swojej wsi. W tym czasie zorganizowałem Kółko Rolnicze i Ochotniczą Straż Pożarną, której byłem komendantem przez szereg lat.

1.III. 1923 r. objąłem funkcję sekretarza gminnego w swojej wsi, a od 1 marca 1928 r. w gminach jednostkowych Gruszów, Pasieka Otfinowska. Pieszyce. Podlesie Dębowe i Zelichów.

W 1925r. otrzymałem za pracę społeczną Medal 3 maja. W 1928 r. za usilnym moim staraniem powstała w Niecieczy Spółdzielnia Mleczarska, w której pełniłem bezinteresownie obowiązki księgowego przez kilka lat.

W 1928 r. odznaczony zostałem brązowym Krzyżem Zasługi.

W 1929 r. wysłał mnie Wydział Powiatowy w Dąbrowie Tarnowskiej na 4-ro miesięczny kurs administracji komunalnej przy Wolnej Wszechnicy w Warszawie

Po powrocie z kursu wybrano mnie członkiem Powiatowego Zarządu PSL, członkiem Zarządu Okręgowego Towarzystwa Rolniczego i przewodniczącym Okręgowego Związku Młodzieży Wiejskiej przy O. T. R.

Pod silnym naciskiem sanacji odsunąłem się w roku 1930 od pracy politycznej, która mi przeszkadzała w prowadzeniu organizacji społecznych.

Po powodzi w roku 1934, brałem żywy udział w pracach Powiatowego Komitetu Pomocy Powodzianom i za pracę tę odznaczony zostałem brązowym Krzyżem Zasługi po raz drugi.

W kwietniu 1935 r. objąłem stanowisko sekretarza Zarządu Gminnego, gminy zbiorowej w Otfinowie.

W 1937 r. założyłem Gminną Bibliotekę Oświatową (pierwszą w powiecie). W tym roku odznaczono mnie srebrnym Krzyżem Zasługi za pracę na polu samorządu gospodarczego.

W chwili wybuchu drugiej wojny światowej na polecenie Starostwa Powiatowego w Dąbrowie Tarnowskiej z dnia 6 września ewakuowano Zarząd Gminy Otfinów do powiatu Brody. Po powrocie z ewakuacji do rodziny co miało miejsce 8 listopada 1939 r. zachorowałem poważnie i leżałem przez 6 tygodni w łóżku. Po wyzdrowieniu zmusili mnie Niemcy do ponownego objęcia funkcji sekretarza Zarządu Gminnego Otfinów, na co pod presją musiałem się zgodzić.

W czasie okupacji starałem się pomagać i ułatwiać życie ludności, a w szczególności zagrożonym przez wystawianie fałszywych dokumentów, nieprawdziwych danych z ewidencji ludności, nieprawdziwych danych sprzed wojennych spisów rolnych itp. Po zorganizowaniu na terenie powiatu Batalionów Chłopskich (AK) pracowałem w wywiadzie tej organizacji bojowej, a następnie w sekcji administracyjno – samorządowej.

13 stycznia 1945 r. powiat dąbrowski został wyzwolony spod okupacji hitlerowskiej i na polecenie Komendanta Wojennego Armii Radzieckiej uruchomiłem biuro Zarządu Gminnego w Otfinowie. 4 lutego 1945 ożeniłem się z Teresą Mrozek, córką pracownika folwarcznego z Siedliszowic.

Po wyzwoleniu na wskutek usilnej namowy kolegów, którzy wcześniej osiedlili się na terenie Ziem Odzyskanych przyjechałem w lutym 1946 r. do Wrocławia. Wydział Samorządowy Pełnomocnika Rządu skierował mnie do Miasta Brochów dla zaprowadzenia księgowości finansowej w Zarządzie Miejskim.

Z dniem 8 marca 1946 r. skierowano mnie na stanowisko sekretarza Gminnego w Kątach Wrocławskich. Na Ziemiach odzyskanych wstąpiłem do S. L. 19 października 1946, a po zorganizowaniu Gminnego Komitetu ZSL pełniłem funkcję skarbnika oraz sekretarza. Na przełomie 1946/47 powstała z mojej inicjatywy Gminna Biblioteka Publiczna w Kątach Wrocławskich. W czasie referendum byłem powołany na członka Gminnej Komisji Głosowania Ludowego, a w okresie wyborów w 1947 r. należałem do międzypartyjnej sekcji propagandy. W Zarządzie Gminnym Z. S. Ch. w Kątach Wrocławskich byłem sekretarzem technicznym od 28 października 1947 . W Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska Kątach Wrocławskich do której wstąpiłem roku 1946 pełniłem też obowiązki sekretarza technicznego, członka Rady Nadzorczej, a następnie Zarządu, a następnie przewodniczącym tej rady.

W latach 1947-48 byłem radnym Powiatowej Rady Narodowej we Wrocławiu i w uznaniu mojej pracy w dziedzinie społeczno – administracyjnej przyznało mi Prezydium Powiatowej Rady Narodowej we Wrocławiu „Odznakę XV – lecia Wyzwolenia Dolnego Śląska”.

Z dniem 1 maja 1949 r. przeniesiono mnie do Zarządu Miejskiego w Brochowie na stanowisko sekretarza Miejskiego, a z dniem 1 lipca 1949 r. do wydziału Powiatowego we Wrocławiu na stanowisko kierownika działu administracyjnego.

Następnie z dniem z dniem 1 czerwca 1950 r. przeniesiono mnie do nowo zorganizowanego Powiatowego Przedsiębiorstwa Remontowo – Budowlanego na stanowisko referenta administracyjnego.

Od 1 stycznia 1954 r. Powiatowe Przedsiębiorstwo Remontowo – Budowlane przejęło Prezydium Miejskiej Rady narodowej we Wrocławiu, jako Przedsiębiorstwo Remontowo – Budowlane Nr 3, w którym pracowałem do 31 stycznia 1956 r. w charakterze referenta płacy i pracy, a przy tym prowadziłem ubocznie Pracowniczą Kasę Zapomogowo – Pożyczkową, oraz pełniłem funkcję przewodniczącego Komisji Rozjemczej w tymże przedsiębiorstwie. Z dniem 1 lutego 1956 r. przeniesiono mnie do ponownie zorganizowanego Powiatowego Przedsiębiorstwa Remontowo – Budowlanego z siedzibą w Kątach Wrocławskich, gdzie pracowałem do dnia 28 lutego 1958 r. tj do dnia objęcia przeze mnie stanowiska przewodniczącego Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Kątach Wrocławskich, gdzie pracowałem do dnia 31 sierpnia 1962 r. W dniu22 lipca 1959 roku zostałem udekorowany „Złotym Krzyżem Zasługi”.

Od 1 września 1962 r. do chwili obecnej pracuję w Powiatowym Komitecie Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego we Wrocławiu, w charakterze instruktora administracyjno – gospodarczego.

Mieszkam z rodziną w Kątach Wrocławskich, mam na utrzymaniu żonę i troje dzieci.

Prawdziwość podanego życiorysu stwierdzam własnoręcznym podpisem i w wypadku stwierdzenia przez władze ZSL nieprawidłowości, utajnienia lub sfałszowania niektórych danych zgadzam się na wyciągnięcie w stosunku do mojej osoby konsekwencji partyjnych, aż do wykluczenia mnie z szeregów ZSL.

Stanisław Cisło

 

Stanisław Cisło w roku 1963 przeszedł na emeryturę, a zmarł 3 sierpnia 1965, pochowany został na cmentarzu w Kątach Wrocławskich.

W 2015 roku wybraliśmy się z synem Stanisława Cisły Janem, w rejony gdzie działał społecznie i pracował, Dąbrowa Tarnowska, Otfinów, Nieciecza i okolice. W wyremontowanej synagodze, która została zaadoptowana na lokalne muzeum i jest administrowana przez Dąbrowiecki Dom Kultury, spotkaliśmy postać starosty dożynkowego z roku 1935 roku.

Na fotografii postać Stanisława Cisło i obok stoi jego syn Jan.

W książce Kazimierza Witkowskiego „Ojczyzna duża i mała”, znajdujemy fotografie ze Stanisławem Cisło jak też wzmianki w wielu miejscach o Jego pracy społecznej, kulturalnej w Otfinowie, Niecieczy i innych miejscowościach powiatu Dąbrowa Tarnowska.

Cytaty;

„W 1929 r. dojrzał w Niecieczy pomysł postawienia pomnika poległym w I wojnie światowej. Z małej wioski, liczącej wtedy około 150 domostw, poszło na wojnę i nie wróciło 22 młodych ludzi. Niecieczanie czuli się w obowiązku złożenia hołdu swoim synom. Wielkim orędownikiem tego dzieła była młodzież zespolona w Związku Młodzieży Ludowej, którego prezesem był w tym czasie Stanisław Cisło.”

„Od 1935 r. w okresie jesienno-zimowym dwa razy w tygodniu, wieczorami, odbywały się w szkole tak zwane „Świetlice”, podczas których gromadziła się młodzież z tych” moich” organizacji, spędzając czas z pożytkiem dla każdego. Były pogadanki, odczyty. Zajmowali się tym kierownik szkoły Bolesław Banek oraz znany w powiecie działacz młodzieżowy Stanisław Cisło.”

„Koło Młodzieży Ludowej

Było wiejską organizacją regionalną, ogólnie mówiąc wychowującą młodzież na dobrych, o podłożu patriotycznym, obywateli polski. Dalekie od radykalizmu, rozwijało i szerzyło kulturę swoich członków przez organizowanie kursów dokształcających, Świetlic”, wycieczek do miejsc historycznych i innych. Organizowało Zespoły przysposobienia Rolniczego w celu szerzenia kultury rolnej. Urządzało zawody sportowe. Odzwierciedleniem postawy ideowej był śpiewany młodzieżowy;

Na każdy zew Ojczyzny znój Bronic będziemy ducha … idźmy gromadnie i mężnie przezwyciężając każdy trud, pieśń zagrzmi potężnie, zwyciężyć musi polski lud – zwyciężyć musi polski lud”. Organizacja popierana była przez ówczesne władze rządowe. Założycielem i wieloletnim prezesem Koła Młodzieży Ludowej w Niecieczy (powstałego w latach dwudziestych był Stanisław Cisło.

Był wybitnym społecznikiem, czasowo piastował funkcję prezesa Okręgowego Towarzystwa Rolniczego w Dąbrowie Tarnowskiej, które kołom młodzieży patronowało. Zorganizował i prowadził w Niecieczy „Świetlice „, dla młodzieży związkowej. Współorganizował zjazdy młodzieżowe w powiecie. Był sekretarzem Zbiorczej Gminy w Otfinowie, Naczelnikiem Straży Pożarnej w Niecieczy. Nieciecza w latach przedwojennych była „oczkiem w głowie” władz powiatowych w Dąbrowie Tarnowskiej. Władzom podobało się życie kulturalne i czystość jaka panowała we wsi. Duża w tym zasługa Stanisława Cisły. Nawiasem mówiąc jej ulubieńca. Po wyzwoleniu chcąc uniknąć represji ze strony władzy ludowej, przeniósł się do Kąt Wrocławskich, gdzie jeszcze jakiś czas prowadził działalność społeczną.”

 

„Skąd się wzięła w Niecieczy działalność kulturalna obca innym miejscowościom? Odpowiedź jest następująca. Do każdej działalności, która ma wydać dobre owoce, potrzeba ludzi bezinteresownych, dobrych organizatorów oddanych sprawie. Tacy ludzie w tym czasie byli. Oprócz Bolesława Banka i Leona Musiała wymienić należy Stanisława Cisłę – dużego formatu społecznika, …”

W kolejnej książce Tadeusza Stefana Krasnodębskiego pt. „Policjant konspiratorem” opisuje autor życie, pracę i walkę w czasie II wojny światowej w Otfinowie i okolicy, tu również wspomina działania znanego społecznika, oraz członka AK Stanisława Cisło pseudonim Cep.

W informatorze na 50-lecie (1956 – 2006) Szkoły podstawowej nr 2 w Kątach Wrocławskich czytamy;

„W marcu 1956 roku przewodniczącym Komitetu Rodzicielskiego został pan Stanisław Cisło, który wraz z resztą członków przyczynił się do tego, aby budynek szkolny włączono do planu kapitalnych remontów. Następnie za sprawą rodziców oraz z pomocą Przedsiębiorstwa Rozbiórkowo – Porządkowego, uporządkowano teren wokół szkoły i zorganizowano boisko do siatkówki.”

 

Z kilku życiorysów pisanych po wojnie zależnie od tego do kogo się pisało, ułożyłem chronologicznie zdania nie zmieniając treści, przytoczyłem cytaty z książek, dołożyłem fotki.

Opracował

Stanisław Cały 

 

JUDAICA - SZCZEGÓŁOWE INFORMACJE

KABAŁA

Kabała (hebr.– otrzymywanie, przyjmowanie) – duchowa mistyczno-filozoficzna szkoła judaizmu. Do jej podstawowych źródeł zaliczają się: Tora, Zohar, Ec Haim, Talmud dziesięciu sefirot, Sefer Jecira, Bahir, a także inne dzieła Ari (rabina Icchaka Luria Aszkenazi, znanego także pod imieniem Arizal) oraz Baal Sulama (Jehuda Leib Ha-Lewi Aszlaga).

„Mądrość ta wyraża przez siebie, ni mniej ni więcej, jak kolejność zejścia korzeni, uwarunkowanych połączeniem przyczyny i skutku, podporządkowanych stałym i absolutnym prawom, które połączone ze sobą i ukierunkowane na jeden wielki, lecz bardzo ukryty cel, który nazywany jest: "Otwarcie Boskości Stwórcy jego stworzeniom w tym świecie..."

— Baal Sulam, Istota Kabały.

Przyjmuje się, że Kabała jest to mistyczno-filozoficzna nauka izraelickiego pochodzenia. Kabała określa, że materialny świat oraz światy duchowe, które znajdują się nad nim, zostały stworzone przez Stwórcę w celu sprawienia maksymalnej radości i zadowolenia stworzeniom, co w kabale określa się terminem "zamysł stworzenia". Jednak cel nie może być osiągnięty bez udziału stworzeń (dusz ludzi), które inkarnują się w materialnym świecie, dopóki poprzez odmianę swojej natury nie staną się godne całej tej błogości, którą Stwórca pragnie im dać zgodnie z "zamysłem stworzenia". Dzięki nauce kabały człowiek poznaje w jaki sposób został stworzony świat, jakie prawa nim rządzą, kim jest człowiek i w jaki sposób powinien odmienić swoją naturę, aby stać się podobnym do Stwórcy (według powiedzianego "Stworzył człowieka na swoje podobieństwo") i osiągnąć połączenie z Nim. Stan ten w kabale nazywa się Końcowe naprawienie i jego osiągnięcie jest celem studiów.

Mędrcy kabały określają, że w odróżnieniu od innych kierunków duchowych i religijnych kabała jest nauką praktyczną. Człowiek studiujący kabałę powinien realnie poznać, nie umysłowo i teoretycznie, a w praktyce, za pomocą swoich zmysłów, wszelkie światy duchowe oraz prawa w nich obowiązujące. Kabała otwiera ukryte przesłanie Tory, którą rozpatruje jako wskazówki w jaki sposób osiągnąć .

Niektórzy religioznawcy ograniczają znaczenie słowa Kabała wyłącznie do mistycznych systemów religijnych powstałych po XII wieku. Inni specjaliści sądzą, że ten podział jest sztuczny. W ich ujęciu kabała średniowieczna jest tylko kolejną fazą rozwoju mistycyzmu żydowskiego. Według ich podejścia początki Kabały sięgają nawet I w. p.n.e. Sami ortodoksyjni żydzi całkowicie zaprzeczają jakoby Kabała kiedykolwiek była inna od współczesnej utrzymując, że jest to tradycja ustna, przekazywana od wieków, a niezbędna do właściwego zrozumienia Tory.

Żydowska literatura apokaliptyczna z kresu drugiego i pierwszego wieku p.n.e. zawiera pewne elementy, pojawiające się później w Kabale. Józef Flawiusz twierdził, że pisma o takim charakterze studiowali Esseńczycy, ale pilnie ich strzegli przed publicznym ujawnieniem. Sądzi się, że poglądy filozoficzne wiązane z Kabałą narodziły się dopiero podczas kontaktów Żydów z Grekami. Miały się one rozwijać pod wpływem filozofii neoplatońskiej i pitagorejskiej.

Dobre pojęcie o ówczesnej Kabale daje Księga Jubileuszów spisana za czasów arcykapłana Hyrkanusa (między 135 a 105 r. p.n.e.). Księga, będąca najprawdopodobniej próbą umocnienia kultury żydowskiej w obliczu narastających wpływów kultury greckiej, uświęca język hebrajski jako pierwotny język wszelkiego stworzenia i – po Potopie – wiedzy tajemnej, takiej jak pismo, astrologia i kosmogonia oparta na 22 literach alfabetu hebrajskiego.

W I wieku naszej ery rozwinęła się mistyka Merkawy, w sferze zainteresowań której pozostawały ekstatyczne kontemplacje boskiego tronu. Mistycy tego nurtu bazowali na biblijnych wizjach tronu czy też rydwanu Boga przekazanych przez Ezechiela.

W następnych wiekach po zniszczeniu Świątyni w Jerozolimie Żydzi zostali bez głównego ośrodka kultu religijnego. Jedyne, co im zostało to Tora jako niezmienne słowo Boże utrzymujące żydowską tożsamość kulturową. Aby uchronić kulturę Tora stała się niezmiennym i uświęconym kanonem, podobnie stało się wkrótce z alfabetem hebrajskim. W tej sytuacji mistycy poszukujący w tej świętej księdze prawd uniwersalnych, a nie tylko dotyczących ludu Izraela, zwrócili się ku próbom odczytania tajemnych znaczeń, jakie miała nieść ze sobą Tora.

Dzięki takiemu podejściu, mistycyzm żydowski miast skostnieć brał udział w fermencie filozoficznym początków naszej ery. Do Kabały przeniknęły idee pitagorejskie, neoplatońskie i gnostyckie, skutkiem czego Kabała zaczęła być oskarżana o odchodzenie od monoteizmu. Powstała między III a VI w. n.e. Księga Stworzenia (Sefer Jecira), która wyznaczyła podwaliny nowożytnej Kabały, opisuje m.in. stworzenie świata na sposób neoplatoński. Zamiast stworzenia ex nihilo postuluje ona istnienie Ain Sof – niepoznawalnego Absolutu, który emanuje z siebie pośrednie duchowe sfery (Sefiry), z których tworzy się materialne uniwersum. Bóg uznawany jest w niej nie za Stwórcę, a za pierwotną przyczynę Stworzenia – niektórzy kabaliści tego okresu uznawali istnienie archanioła Metatrona (odpowiednika gnostyckiego Demiurga) – bożego agenta stwarzającego świat i wikłającego się w materię (a więc skalanego nią). Jest charakterystyczne, że te obce na gruncie Judaizmu nurty zostały objaśnione przy pomocy uświęconych liter hebrajskich, z których uczyniono mistyczne ścieżki do oświecenia.

Warto wspomnieć, że Jecira wprowadziła ideę uniwersalnego Absolutu w miejsce Boga rozumianego jako władca Izraela.

Nurty średniowieczne

Kabała we współczesnym rozumieniu pojawiła się jednak dopiero w średniowieczu w diasporze żydowskiej. Sądzi się, że Kabała przywędrowała do Europy przed X wiekiem przez Włochy, skąd rozprzestrzeniła się na Cesarstwo Rzymskie oraz południową Francję. Dalej rozwijała się niezależnie w dwóch nurtach: niemieckiego pietyzmu oraz kabały spekulatywnej.

Niemiecki pietyzm, którego doktrynę znajdujemy w Księdze Pobożnych (Sefer chasidim) a reprezentowany przez Samuela Chasyda oraz jego syna Judę i krewniaka Eleazara z Wormacji, rozwinął się między rokiem 1150 a 1250. Nurt ten zalecał pobożnemu człowiekowi drogę pobożności, wyrażonej w spokoju umysłu, ascezie i altruizmie, która prowadzi do stanu, w którym miłość i strach przed Bogiem zlewają się, a tak pobożny człowiek otrzymuje magiczne moce stwórcze.

Z kolei Kabała spekulatywna datuje się na początek XIII w., kiedy to Izaak Ślepy zaczął rozwijać obecną w Jecira teorię emanacji w duchu Księgi Jasności (Sefer ha-Bahir), wprowadzając obecne znaczenie terminu Sefirot jako poszczególnych aspektów Stworzenia oraz zaczątki doktryny metempsychozy (Gilgul). Jego dzieło kontynuował w Hiszpanii w drugiej połowie XIII w. Abraham Abulafia, który rozwinął techniki kabalistycznej pracy z alfabetem hebrajskim (Temurę i Gematrię), a z ich pomocą osiągał stany ekstatyczne, pozwalające mu duchowo zjednoczyć się z coraz wyższymi Sefirami, a przez to zbliżać się do Boga. Jego uczeń, Józef ben Abraham Gikatilia rozszerzył i uporządkował nauki swego mistrza, wskazując na tajemne powinowactwa między poszczególnymi Sefirami.

Jednak głównym i najbardziej wpływowym dziełem tamtego okresu była Księga Blasku (Sefer ha-Zohar) opublikowana około 1290 roku przez hiszpańskiego rabina Mojżesza de Leon. Zohar traktuje głównie o Ain Sof – Bogu nieskończonym i niepoznawalnym oraz o tym, że wszystko, co dzieje się w świecie materialnym, ma swoje odbicie w świecie duchowym i patronuje im któraś z Sefir. Zohar zajmuje się też duszą, grzechem i miejscem człowieka w Stworzeniu – wskazuje, że pobożny człowiek może dostąpić jedności z Bogiem jeszcze przed śmiercią, przechodząc najpierw przez każdą z Sefir.

Po wygnaniu Żydów z Hiszpanii w 1492, centrum myśli kabalistycznej przeniosło się do Safed w Palestynie, gdzie osiadł uciekinier z Hiszpanii, Mojżesz ben Jacob Cordovero. Napisał on około dziesięciu ksiąg kabalistycznych, z których najważniejszą była Ogród Granatów (Pardes Rimmonim), wydana po raz pierwszy w Krakowie w 1591 roku. Cordovero w miejsce dotychczasowych pism opartych na objawieniach pisał dzieła, w których do opisu zagadnień kabalistycznych używał argumentacji rozumowej. Jego dzieła uważane są za systematyzację istniejącej wiedzy kabalistycznej przez scalenie wczesnych nurtów z przekazem Zohar. Dzięki temu Cordovero wykazał jedność nauk kabalistycznych i zapewnił solidną podstawę dla dalszego rozwoju mistyki żydowskiej.

Następnym rozdziałem w historii Kabały była tzw. Kabała luriańska, od nazwiska jej twórcy, mistyka Izaaka Lurii, ucznia Cordovero. Luria rozwinął przede wszystkim wątek kreacji oraz odkupienia całości Stworzenia. Choć pojęcie cimcum (koncentracji czy też wycofania się Boga jako warunku koniecznego do zaistnienia materialnego Wszechświata wewnątrz nieskończonego Ain Sof) pojawiało się już wcześniej (choćby u jego mistrza), Luria opisał je w sposób najpełniejszy.

Luria rozwinął też wątek kreacji o ideę rozbicia naczyń, która wyjaśniała, dlaczego świat nie jest idealny. Owo pęknięcie Sefir pod wpływem Boskiego światła było właściwym grzechem pierworodnym, fundamentalną przyczyną pomieszania dobra i zła w każdym człowieku, oraz zasadą występowania pokus ku złemu. Jednak Luria postulował też Tikkun – Wielkie Dzieło zbawiania świata przez ludzkość, moralnej odnowy, która ma doprowadzić do usunięcia pierwotnej wady Wszechświata. W jego wersji Stworzenia dodatkowy agent dokonujący kreacji (w rodzaju gnostyckiego Metatrona-Demiurga) był zbędny, dzięki czemu Kabała przestała być oskarżana o dualizm, a zaczęła znowu być akceptowana przez główny nurt Judaizmu.

W XIX stuleciu Lazar Gulkowitsch sformułował podejście, według którego Kabała nie ma nic wspólnego z religią. W tym ujęciu jest to raczej pewien mistyczny światopogląd na naturę wszechświata.

Doktryna kabalistyczna

Doktryna Kabały opiera się na objawieniach, których doświadczyli prorocy w dalekiej przeszłości. Kabaliści uważają, że tylko dzięki znajomości tajemnej wiedzy można odszyfrować te prastare zapiski. Tym sposobem można poznać ukrytą naturę Stwórcy i przewidzieć jego przyszłe czyny. W interpretacji świętych tekstów ważną pomocą ma być poszukiwanie przyczyn oraz zrozumienie przykazań Boga oraz wewnętrznego sensu wydarzeń opisanych w Torze. Rdzeniem Kabały jest system filozoficzny zakładający stworzenie wszechświata przy pomocy Sefir oddzielających go od boskiego ideału. Doktryna ta opisuje zasady dokonywania aktu stworzenia i stanowi podstawę do dedukcji roli człowieka w zbawianiu świata. Warto zaznaczyć, że w judaizmie nie istnieją doktryny.

Praktyki kabalistyczne

Szereg odmian Kabały przypisywało ukryte znaczenia każdej literze lub słowu świętego tekstu. Kabaliści uczyli się, jak interpretować uzyskane w ten sposób przepowiednie.

 

Źródła Kabały

Fundament średniowiecznej Kabały został położony w Babilonie i Bizancjum w VII-VIII w., kiedy pojawiło się z wiele midraszy wyrażonych przez kabalistyczne tendencje. Przedmiotem badań niektórych z ich (na przykład, "Alef Bet rabi Akiwy" i "Midrasz ha-Kogen") były tajemnice stworzenia i struktury wszechświata. Inne dzieła tego okresu opisują niebiosa, które stanowią siedem niebieskich pałaców ("ejhalot"), i święty rydwan ("merkaba"). Te wczesne aluzje do mistycznej kosmologii i teozofii w IX w. ożyły we Włoszech i Niemczech, a potem i w Hiszpanii, która w XIII w. stała się centrum Kabały.

 

Księga Zohar

Najsłynniejszą kabalistyczną księgą staje się księga "Zohar" (hebr. ”Blask"), napisana w II-III wieku n.e. przez Szymona bar Johaja i opublikowana w XIII wieku przez rabbi Mosze de-Leon. Po podaniu Szymon bar Johaj ze swoim synem Elazarem 13 lat studiował tajemnice kabały w jaskini. Później, Szymon bar Johaj uczył Kabały swoich uczniów i napisał Księgę Zohar. Kabaliści uważają Zohar za osnowę kabalistycznej myśli i ogromną duchową siłę. Wielu z nich poleca posiadać ją w każdym domu. Czytanie Zohar na głos, nie zwracając uwagi na jego treść, po prostu dla "pożytku duszy" (kabaliści uważają, że czytanie Zohar ma pozytywny wpływ na podświadomym poziomie), stało się rozpowszechnionym zwyczajem, szczególnie wśród sefardów. W XVI w. Zohar po raz pierwszy został wydrukowany we Włoszech i cieszył się takim autorytetem, że każdy naukowiec, który posiadał pieniądze, pragnął go nabyć. Czytelnikami Księgi byli także chrześcijanie, którzy interesowali się żydowskim mistycyzmem i możliwościami jego chrześcijańskiej interpretacji.

TALMUD

(hebr. talmud = nauka) – jedna z podstawowych (choć nie jest uznawana za świętą) ksiąg judaizmu. Został napisany językiem judeo-aramejskim. Talmud jest komentarzem do biblijnej Tory, w którym wyjaśniono, jak przestrzegać prawa zawartego w Torze w warunkach, jakie zapanowały wśród Żydów wypędzonych z Palestyny w II w. Można powiedzieć, że Talmud jest czymś w rodzaju katechizmu obowiązującego wyznawców tradycyjnego judaizmu.

Talmud jest uporządkowanym zbiorem praw religijnych, opartych na rozważaniach rabinów żyjących między III w. p.n.e. a VI w. Ścisłe przestrzeganie wielu nakazów mojżeszowych zapisanych w Torze nie było technicznie wykonalne po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej i dlatego rabini musieli ustalić wiążące dla wszystkich żydów religijne zasady życia w warunkach wygnania. Talmud był przez całe wieki i jest obecnie głównym odniesieniem, do którego odwoływali się i nadal się odwołują rabini na całym świecie, rozstrzygając rozmaite spory i przystosowując prawo religijne do współczesnych warunków życia.

Talmud składa się z dwóch części: Miszny i Gemary. Miszna to zbiór początkowo ustnych, a następnie listownych odpowiedzi rabinów wiernym, którzy zapytywali, jak interpretować praktycznie określone zapisy zawarte w Torze. Po uporządkowaniu tej tradycji powstała kodyfikacja obejmująca całą sferę obyczajowości (święta, ceremonie, rytuały, prawa, obyczaje itp.) – w sumie jest to 248 podstawowych obowiązków i 365 zakazów, ułożonych według porządku, jaki występuje w biblijnej Księdze Powtórzonego Prawa. Natomiast Gemara stanowi bardzo obszerny komentarz do poszczególnych fragmentów Miszny, jeszcze bardziej precyzyjnie ustalający właściwe zachowanie pobożnego Żyda w danej sytuacji. Gemara powstawała w dwóch największych żydowskich ośrodkach teologicznych, stąd istnieją dwa Talmudy: Talmud Jeruszalmi (Jerozolimski, zwany też Palestyńskim, rzadziej Talmudem Ziemi Izraela) i Talmud Bawli (Babiloński). Redakcję Talmudu Jerozolimskiego ukończono w IV w. w Palestynie, w jesziwach chawrutycznych (od "b'chavruta), które były znane jako "szte ha-jesziwy" (dwa kolegia), i działały w Cezarei, Seforis i Tyberiadzie. W wydaniu Bromberga (Wenecja 1520-1523), jego objętość wynosiła 526 kart in folio w trzydziestu siedmiu tomach. Talmud Babiloński ukończono na początku VI w. w Babilonii, w jesziwach chawrutycznych, działających w miastach: Nehardea, Pumbedita i Sura. Talmud Babiloński jest obecnie powszechnie obowiązującym.

 

Drukowane wersje Talmudu

Talmud Bomberga

Pierwsza pełna wersja drukowanego Talmudu ukazała się w Wenecji w latach 1520-1523 i była dziełem jednego z tamtejszych drukarzy, Daniela Bomberga.

Talmud w judaizmie postępowym

Judaizm reformowany i judaizm humanistyczny traktują Talmud jako bardzo ważny dokument historyczny judaizmu. Jednocześnie jednak poddają go współczesnej krytyce. Traktują go raczej jako wskazówkę, a nie ostateczny autorytet. Dotyczy to przepisów koszerności, etyki seksualnej itd.

Talmud a chrześcijaństwo

Pierwszy zakaz czytania Talmudu wydał cesarz Justynian I Wielki, zakaz taki wydał również papież Grzegorz IX. W 1242 roku spalono liczne Talmudy w Paryżu, w 1264 w Hiszpanii po raz pierwszy "ocenzurowano" Talmud w miejscach, gdzie obrażał chrześcijan. Sobór trydencki zakazał publikacji Talmudu z "miejscami bezbożnymi". Talmud pozostawał na indeksie ksiąg zakazanych do końca XIX w., ostatecznie uchylono zakaz w 1962 roku.

 

 

Chasydyzm

(hebr. חסידות Chasidut, liczba mnoga chasidim – pobożni, bogobojni, czyści, uczniowie cadyków) – ruch religijny o charakterze mistycznym, powstały w łonie judaizmu. Występował w historii w trzech odmianach, a mianowicie:

 

chasydyzm antyczny lub starożytny – jego przedstawiciele znani są także pod nazwą asydejczyków

chasydyzm niemiecki – zwany też aszkenazyjskim lub nadreńskim;

chasydyzm polski – powszechnie i potocznie zwany chasydyzmem.

CHASYDYZM POLSKI

Ta odmiana jest najszerzej znana, między innymi dlatego, że rozwija się do dziś. Mimo że dzisiejszy chasydyzm jest wynikiem kilkuwiekowej ewolucji, to w prostej linii jest spadkobiercą ruchu powstałego w XVIII wieku. Na przełomie XVII i XVIII wieku, w okresie wojen i powstań kozackich, bezustannych przemarszów wojsk, oblegania miast i krwawych utarczek (por. hajdamaczyzna), zaistniała szczególnie trudna sytuacja polityczno-ekonomiczna. Wśród ludności wschodniej części Rzeczypospolitej pociągała za sobą nędzę i poczucie stałego zagrożenia. Sprzyjało to radykalizacji postaw. Ludność żydowska odchodziła od ortodoksji. Wzrosło zainteresowanie mistyką. Popularność zdobywały ruchy mesjanistyczne i nauki kabalistyczne wywodzące się jeszcze ze średniowiecza.

Wyodrębnienie się chasydyzmu w swej klasycznej formie poprzedziło objawienie się Mesjasza Sabbataja Cwi w 1648 – Smyrna i powstanie sabataizmu. Później wyodrębniła się częściowo inspirowana sabataizmem kontrtalmudyczna sekta prochrześcijańska, frankizm, którą założył wyrosły w sabatajskim środowisku Jakub Lejbowicz Frank. Zarówno frankizm, jak i sabatyzm nie zagroziły poważnie żydowskiej ortodoksji. Na taki grunt trafiły nauki jednego z wędrownych kaznodziejów, Izraela ben Eliezer Baal Szem Towa (ur. 1700, zm. 1760). Działał on głównie na Podolu, gdzie z czasem osiedlił się w miasteczku – Międzybóż. BeSzT był zauroczony żydowskim mistycyzmem (kabałą), ale w swoich poglądach nie lekceważył tradycji talmudycznej. Jego nauka była próbą syntezy tradycjonalizmu żydowskiego z mistycyzmem, wyrażoną prostym językiem i wymierzoną w ortodoksję żydowską, jej skostnienie i formalizm. BeSzT uważał za zbędne pośrednictwo rabinów w kontaktach z Bogiem i zagłębianie się w tajniki i zawiłości Talmudu. Spotkał się przez to z ostrą krytyką ortodoksów. Głosił zwalczanie zła nie złem, ale dobrem, które należy dostrzec jako aspekt pewnego rodzaju boskości i sprowadzenia go następnie ku dobru. W myśl tego każdy mógł liczyć na oczyszczenie i nagrodę, gdyż człowiek (a w zasadzie jego dusza) jest złączony z Bogiem miłością (hebr. dewekut – „przylgnięcie”, „zespolenie się”).

Złączenie się z Bogiem było osią intelektualną chasydyzmu. BeSzT nauczał, że Boga należy chwalić nie poprzez umartwianie się i ascezę, ale poprzez mądre i radosne korzystanie z życia i darów, jakie z sobą niesie. Pobożność w tym ujęciu była afirmacją życia.

Wynikała stąd niespotykana na taką skalę forma czczenia Boga poprzez taniec i śpiew, a także, charakterystyczna dla chasydów, forma modlitwy ekstatycznej prowadzącej do stanu radosnego uniesienia i zachwytu (hebr. hitlahawut – „entuzjazm”). Taka modlitwa powinna człowiekowi przynieść radość i pogodę ducha, co oznaczało zespalanie się z Bogiem. Nie wykluczało to kontemplacji i nieustannej służby Bogu, która wypełniała całe życie chasyda. W nauce BeSzTa dostrzec można echa panteizmu chasydów nadreńskich, gdyż podobnie jak oni starał się dostrzec wszechobecność Boga w każdym aspekcie życia.

Dzieło Beszta kontynuował jego uczeń i główny teoretyk chasydyzmu, Dow-Ber z Międzyrzeca, zwany także Wielkim Maggidem. W niektórych kwestiach Dow-Ber różnił się od swego poprzednika i skierował chasydyzm na tory doktryny luriańskiej, czyli nauki kabalistycznej w ujęciu Izaaka Lurji, która głosiła m.in. teorię „boskich okruchów” (iskier), które człowiek powinien podnosić poprzez swoje czyny moralne, dążąc w ten sposób do ułożenia „boskiego porządku” (hebr. tikun). Dow Ber uwypuklił, w oparciu o kabałę i naukę BeSzTa, znaczenie roli cadyka („sprawiedliwego”). Cadyk był kimś w rodzaju „nad-chasyda” i wybrańcem Boga. Jego doskonałość nie miała wynikać ani z urodzenia, ani z pozycji społecznej, ale z jego osobistego talentu, który przyciągał wiernych. Cadyk mógł uporać się z nędzą świata i osiągnąć harmonię w dualistycznie pojmowanej koncepcji dobra i zła, które koegzystowały obok siebie jako wyraz boskiej wielości.

Do określenia roli i pozycji cadyka przyczynił się Elimelech z Leżajska (1717-1787), a jednym z bardziej znaczących kontynuatorów BeSzTa był też Jakub Józef ha-Cohen z Połonnego (zm. 1769).

Atutem chasydyzmu była jego prostota i radosny odbiór świata, niestawiający barier i wymogów, takich jak asceza czy pokuta. Idee radości, braterstwa i miłości stanowiły osłodę w tak trudnym dla Żydów kresowych okresie dziejów. Chasydyzm oscylował między oczekiwaniem na koniec świata, a wygodnym urządzeniem sobie życia w atmosferze radosnej egzaltacji, przy jednoczesnym uwolnieniu się od surowych norm narzucanych przez tradycyjny judaizm rabiniczny. W ogólnym ujęciu chasydyzm dążył do poprawy losu i stworzenia lepszych warunków życia w lokalnej społeczności.

W chasydyzmie, przynajmniej jeśli chodzi o jego wczesne stadium, dużą rolę odgrywały kobiety. Mogły one bardziej aktywnie uczestniczyć w życiu religijnym i społecznym ruchu, a także uczestniczyły we wspólnym tańcu.

Dalszy rozwój w XVIII wieku

Rozwojowi chasydyzmu sprzyjało rozproszenie osadnictwa żydowskiego, co powodowało osłabienie autorytetu tradycyjnych centrów rabinackich. To zjawisko wynikało z kolei z ogólnego osłabienia samorządu żydowskiego, zwłaszcza po 1764 r. Wtedy w wyniku ostrego kryzysu ekonomicznego wśród Żydów w Rzeczypospolitej zniesiono żydowski Sejm Czterech Ziem – Waad arba aracot (hebr.). Choć król Stefan Batory ustanowił go w 1580 r. głównie w celach fiskalnych, to de facto pełnił on rolę głównego organu samorządu żydowskiego w Rzeczypospolitej. Kryzys struktury organizacyjnej sprzyjał wzrostowi znaczenia autonomicznych wspólnot chasydzkich zgrupowanych wokół cadyków. Stopniowo zaczął się wyodrębniać odrębny obrządek oparty na praktyce sefardyjskiej (w odróżnieniu od miejscowego aszkenazyjskiego). Zaczęły powstawać chasydzkie domy modlitwy – klojzy. W przeciwieństwie do średniowiecznego chasydyzmu elitarnego, nowożytny polski chasydyzm, zaczął się rozszerzać głównie wśród ubogich warstw ludności, przyjmując charakter ruchu ludowego o coraz szerszym zasięgu terytorialnym.

Z Ukrainy, gdzie przewodził chasydyzmowi Lewi Izaak z Berdyczowa oraz Nachman z Bracławia, przeszedł stopniowo na Litwę, gdzie dużą rolę odgrywał Szneur Zalman z Ladów, a następnie przesunął się do środkowej Polski, gdzie przywódcami byli: wspomniany już wcześniej Elimelech z Leżajska, Jakub Izaak Horowic, zw. Widzącym z Lublina czy Jakub Izaak z Przysuchy.

 

Konflikt z ortodoksją

Oczywiście sytuacja taka wywołała ostry kryzys w łonie judaizmu na terenie Rzeczypospolitej, gdyż chasydyzm stanął na drodze tradycyjnemu judaizmowi rabinicznemu (zwanemu przez chasydów misnagdim – „przeciwnicy”). Coraz szerszy zasięg terytorialny chasydyzmu, zupełnie nowy styl życia i modłów oraz nieco swobodniejsze podejście do spraw wiary (m.in. poprzez realizację hasła, że „Bogu należy służyć w radości”) nie podobały się rygorystom rabinackim. Rozpoczęła się walka tradycjonalistów z chasydami, w której nie przebierano w środkach.

Szczególnie ostre formy walki były na Białorusi i Litwie, gdzie Wilno („Jerozolima Północy”) było bastionem uczonych rabinów reprezentujących tradycyjny judaizm. Przedstawiciele judaizmu rabinackiego zarzucali chasydom m.in. herezję, zaniedbywanie studiowania Tory i Talmudu, kult cadyków, niszczenie instytucji rodziny, nieprzystojną formę podczas modlitw przejawiającą się poprzez taniec i krzyki itp. Wielokrotnie obłożono ich klątwami (1772, 1781, 1785 i 1796). Rozpędzano zgromadzenia chasydów, palono ich pisma i zamykano klojzy. Podjęte akcje nie przyniosły pożądanego skutku – osłabienia wpływów chasydyzmu. Z drugiej strony chasydyzm miał wrogów nie tylko w obozie ortodoksyjnego judaizmu rabinackiego. Zwalczali go również, choć nie tak radykalnie, zwolennicy idei oświeceniowych, np. Mendel Satanower (ur. 1750, zm. 1832), który był zwolennikiem radykalnej reformy oświaty i poprawy losu żydowskich mas. Jego zdaniem chasydzi utrzymywali lud w stanie ubezwłasnowolnienia.

 

Mimo tych ataków chasydyzm w dalszym ciągu prężnie się rozwijał. Szneor Zalman ben Baruch (ur. 1747, zm. 1812) próbował nadać ruchowi bardziej racjonalny aspekt i gruntowniejsze podstawy intelektualne. Ta próba odnowy chasydyzmu spowodowała wyodrębnienie się w nim odłamu zwanego Habadem. Zalman padł jednak ofiarą ortodoksów żydowskich, którzy wydali go carskiej policji (1797). Zaogniło to stosunki między rabinami a chasydami na terenach zaboru rosyjskiego, a sam Zalman zyskał statut męczennika.

W XIX w. wpływy HaBaD-u w chasydyzmie zyskały przewagę na terenie Polski i Litwy, a na wschodzie chasydyzm skłaniał się bardziej ku mistycyzmowi. Na przełomie XVIII i XIX w. umocniła się pozycja cadyka we wspólnocie, ponieważ uregulowano kwestię sukcesji, czyniąc z niego funkcję dziedziczną. To z kolei wzmocniło i skonsolidowało same wspólnoty, które od tej pory były stabilnymi ośrodkami wokół powstających dynastii cadyków (m.in. w Międzybożu, Bełzie, Przysusze, Kocku, Aleksandrowie Łódzkim z dynastią Danzigerów i w Górze Kalwarii z rodem Alterów na czele).

Wokół poszczególnych dynastów cadyckich zaczęły rozwijać się niezależne sądy, szkoły i instytucje religijne. Doprowadzało to do sytuacji, że pewne kręgi chasydyzmu ulegały przemianom w kierunku centralizacji wokół lokalnych dynastów cadyków cudotwórców, a to z kolei pociągało za sobą pewne skostnienia jego form w ściśle hierarchicznych instytucjach.

 

Chasydyzm w trakcie rozbiorów

Chasydyzm był od samego początku ruchem zdecentralizowanym i różnorodnym, a dalsze pogłębienie różnic w łonie ruchu przyniosły rozbiory. Jego losy były odmienne w poszczególnych zaborach.

W zaborze rosyjskim judaizm rabiniczny (mający tam właśnie najsilniejsze swoje ośrodki) w dalszym ciągu zwalczał chasydyzm. Konflikt trwał tam do 1804, kiedy to władze rosyjskie zezwoliły na indywidualny rozwój ugrupowaniom żydowskim.

 

Inna sytuacja była w zaborze austriackim, gdzie wobec poparcia jakiego władze udzielały Haskali, chasydzi i ortodoksi wspólnie zwalczali oświeceniowe tendencje w łonie judaizmu. Doszło nawet do tego, że pierwsze pismo chasydzkie opublikowane w tym zaborze, „Noam Elimelech” (1787) posiadało aprobatę rabinacką.

Z kolei na terenie zaboru pruskiego rozwój chasydyzmu został w znacznym stopniu ograniczony przez władze pruskie, które przychylnie nastawione były do zamożnych Żydów i do Haskali (która swoje centrum miała w Berlinie).

Apogeum rozwoju chasydyzmu nastąpił mniej więcej w połowie XIX wieku, kiedy to liczba zwolenników sięgnęła ok. 5 mln i nastąpił rozkwit poszczególnych dynastii cadyków.

Jeśli chodzi o rozkład terytorialny chasydyzmu, to ruch ten przede wszystkim skoncentrował się we wschodniej części dawnej Rzeczypospolitej, a zwłaszcza w Galicji i na Bukowinie, gdzie chasydzi stanowili większość Żydów. Chasydyzm miał też dużo zwolenników w zaborze rosyjskim, a najmniejsze w pruskim.

Stopniowo malał opór judaizmu rabinackiego wobec chasydyzmu. Przyczynił się do tego m.in. fakt, że ortodoksi szukali sojusznika w walce przeciw reformatorskim ruchom nowych czasów. W gruncie rzeczy chasydyzm zaczynał być akceptowany przez coraz większą liczbę uczonych talmudystów i rabinów. Dochodzili oni do wniosku, że chasydyzm w zasadzie nie zrywał z tradycyjnym kultem, ani nie obalał przepisów wiary, lecz jedynie co niektóre z nich upraszczał, zachowując podstawowe zwyczaje. Nigdy jednak do końca nie zaakceptowali chasydzkich praktyk religijnych.

Inną sprawą jest, że sam chasydyzm tak naprawdę nigdy nie był ruchem antyjudaistycznym, ani wywrotowym, bo bardziej koncentrował się na zmianie form zewnętrznych i praktyk kultowych. Przez to w momencie pojawienia się ruchów laicyzacyjnych i modernizacyjnych, z ugrupowania wyzwolicielskiego na początku, zmienił się w strażnika tradycji i ortodoksji.

 

Od I wojny światowej do dziś

I wojna światowa przyniosła chasydyzmowi dezintegrację i rozproszenie m.in. w wyniku zmian politycznych, jakie nastąpiły po wojnie, kiedy to granice państw znacznie się pozmieniały. Wtedy też dużo zwolenników chasydyzmu wyemigrowało do USA, dając tam początek dalszej egzystencji w innych warunkach. W ZSRR chasydyzm został w zasadzie wyeliminowany. Funkcjonował na terenie II RP, ale tylko do czasów II wojny światowej, kiedy to w efekcie Holocaustu całkowicie zniknął z terenów Europy Środkowo-Wschodniej.

Po II wojnie światowej chasydyzm rozwijał się (i rozwija się nadal) głównie na terenach USA i w Izraelu, stając się symbolem skrajnej ortodoksji.

 

PTAKI

Ptaki w judaizmie to symbol wolności i błogosławieństwa. Ptaki uosabiają też dusze, które po śmierci przebywają w raju, a także nieśmiertelność i życie przyszłe. Chasydzi wierzą, że dusze pobożnych siadają każdego ranka na żywopłotach raju, śpiewając chwałę Bogu. Przedstawienie drzewa z ptakami, spotykane w żydowskiej sztuce m.in. w wycinankach, to symbol Drzewa Życia z duszami. Ptaki traktowane są w sposób szczególny, co podkreśla nakaz, zwany kan cipor (hebr., gniazdo ptaka), wywiedziony ze słów: „Jeśli napotkasz przed sobą na drodze, na drzewie lub na ziemi gniazdo ptaka z pisklętami lub jajkami wysiadywanymi przez matkę, nie zabierzesz matki z pisklętami. Matkę zostawisz w spokoju, a pisklęta możesz zabrać – aby ci się dobrze powodziło i abyś długo żył”. W tekstach liturgicznych i poezji religijnej ptaki są często symbolem Szechiny (kobiecej obecności Boga), a jej skrzydła – symbolem miłości, którą Stwórca otacza Izrael „Jak ptaki latające, tak Pan Zastępów osłoni Jeruzalem, osłoni i ocali, oszczędzi i wyzwoli”.

 

CHAMSA

Chamsa (arab. خمسة, ḫamsa, dosłownie ‘piątka’; hebr. חמסה), także ręka Fatimy lub ręka Miriam – symbol używany w krajach arabskich i w Izraelu, w amuletach mających chronić przed „złym okiem”.

Nazwa „ręka Fatimy” nawiązuje do córki Mahometa. Odmiana izraelska znana jest też pod nazwą „ręki Miriam” – co z kolei odnosi się do siostry Mojżesza i Aarona.

 

7 ciekawostek wokół Pesach szerzej nieznanych.

1) Na Gibraltarze w haroset jest prawdziwy kurz jak w zaprawie murarskiej.

Tradycyjny haroset to słodka pasta paschalna, której konsystencja przypomina zaprawę murarską, glinę, z której uwięzieni w Egipcie Izraelici mieli wyrabiać cegły służące do wznoszenia budowli dla Faraona. W tradycji aszkenazyjskiej robi się ją z rozgniecionych orzechów, jabłek i słodkiego czerwonego wina, a Żydzi sefardyjscy używają fig lub daktyli. Ale niewielka społeczność żydowska zamieszkująca Gibraltar, malutkie terytorium brytyjskie na krańcu Półwyspu Iberyjskiego, symbolikę cegieł zmienia w rzeczywiste użycie pyłu w recepturze harosetu.

2) Abraham Lincoln zmarł podczas Pesach.

16. amerykański prezydent został zastrzelony w teatrze Forda w piątek 14 kwietnia 1865 roku, co zbiegło się z czwartą nocą Paschy. Następnego ranka Żydzi byli tak wstrząśnięci zamordowaniem Lincolna, że udali się do synagog na modlitwy pełne żałoby i hymnów Jom Kippur, czego nie czyni się w Pesach. Natomiast Kongregacja Shearith Israel w Nowym Jorku odmówiła modlitwę za zmarłych— zwykle odmawianą tylko za Żydów.

3) Arizona jest ośrodkiem produkcji pszenicy Matzah.

Chasydzi z Brooklynu coraz częściej pozyskują pszenicę na macę paschalną od rolników z Arizony. Ponieważ wilgoć w ziarnach pszenicy może powodować fermentację, poszukiwane jest dobre, suche ziarno. W Arizonie deszcz jest rzadkością, więc ziarno zapewnia wysoki standard produkcji macy. Rabini z Nowego Jorku podróżują do Arizony w przededniach żniw, gdzie skrupulatnie sprawdzają ziarna czy zostały ścięte z niskim, wymaganym poziomem wilgotności.

4) Podczas Sederu perscy Żydzi biczują się szalotkami/ cybuchami.

Wiele sederowych zwyczajów paschalnych ma na celu odtworzenie bólu egipskiej niewoli, od jedzenia gorzkich ziół i macy po zanurzanie ziół w słonej wodzie, co symbolizuje łzy wylewane przez uciskanych Izraelitów. Niektórzy Żydzi z Iranu i Afganistanu mają tradycję biczowania się zieloną cebulą przed śpiewaniem „Dayenu”.

5) Karaimscy Żydzi pomijają wino.

Żydzi karaimscy odrzucają judaizm rabiniczny, przestrzegając jedynie praw z Tory. Dlatego nie piją tradycyjnych czterech kieliszków wina podczas sederu. Wino bowiem jest fermentowane, a sfermentowana żywność jest zabroniona w Paschę, więc zamiast tego piją sok owocowy. Karaimi unikają również innych podstawowych elementów tradycyjnego sederu, w tym talerza sederowego, afikomen i haroset. Ich maror (gorzkie zioła) to mieszanka skórki cytryny, gorzkiej sałaty i asortymentu innych ziół.

6) „Afikomen” nie jest hebrajskie. Dla wielu uczestników sederu ostatnim posiłkiem jest afikomen - połamany i schowany kawałek macy, którego szukają dzieci, bo za jego odnalezienie zwykle otrzymują niewielką nagrodę. Uważa się, że słowo „afikomen” pochodzi od greckiego słowa oznaczającego deser. Inni twierdzą, że odnosi się to do pewnego rodzaju hulanek poposiłkowych powszechnych wśród Greków. I już wiemy, dlaczego afikomen jest tradycyjnie ostatnią rzeczą spożywaną podczas sederu.

7) Dla Żydów z Afryki Północnej, po Pesach nadchodzi Mimouna

Kiedy kończy się ośmiodniowe święto Pesach, wszyscy pragną odpocząć od świątecznych posiłków. Ale dla Żydów z Afryki Północnej koniec święta to idealny czas na kolejną ucztę, Mimouna, oznaczającą początek wiosny. Obchodzona po zmroku ostatniego dnia Paschy, Mimouna to czas otwarcia domów dla gości i nakrycie stołów bogactwem potraw. Uroczystość jest często pełna symboliki, w tym ryb dla płodności i złotych pierścieni dla bogactwa.

 

ARAVA

to liściasta gałąź wierzby. Jest to jeden z czterech gatunków używanych w specjalnej ceremonii machania podczas żydowskiego święta Sukkot. Inne gatunki to: lulav ( liść palmowy), hadass (mirt) i etrog (cytron, rodzaj cytrysu, nazywany rajskim jabłkiem).

Drzewo aravah zazwyczaj rośnie nad brzegiem rzeki, chociaż w Izraelu rośnie dziko na podwórkach. Gałęzie są długie i pokryte długimi, wąskimi liśćmi. Ponieważ drzewo to potrzebuje dużo wody, aby rosnąć, zerwane gałęzie wysychają w ciągu dwóch lub trzech dni. Aby zachować ich świeżość tak długo, jak to możliwe, zgodnie z micwą Czterech Gatunków, przechowuje się je w lodówce do momentu użycia lub zawija w wilgotny ręcznik.

Każdego z siedmiu dni Sukkot (z wyłączeniem Szabatu) dwie gałązki aravah są wiązane razem z lulawem i hadassem (to wiązka jest również nazywana „lulawem”). Razem z etrogiem te Cztery Gatunki są następnie machane we wszystkich czterech kierunkach, a także w górę i w dół, aby zaświadczyć o panowaniu Boga nad całym stworzeniem i symbolicznie wyrazić modlitwę o odpowiednie opady deszczu na całą roślinność Ziemi w nadchodzącym roku.

 

Źródłem tego zwyczaju jest Kabała. 

 

LULAW

– w judaizmie gałąź palmy daktylowej, a także cały świąteczny bukiet złożony oprócz takiej gałęzi z hadasim (trzy gałązki mirtu), arawot (dwie gałązki wierzby) i odmiany cytronu zwanej etrog, używany podczas obchodów święta Sukkot.

Poszczególne rodzaje gałązek drzew mają znaczenie symboliczne: etrog – doskonałość i sprawiedliwość Abrahama; palma – ofiarę Izaaka; mirt – Jakuba i jego liczne potomstwo, gdyż symbolizuje on płodność i miłość; wierzba – Józefa, który spośród 12 braci zmarł pierwszy. Wierzba bowiem najszybciej usycha. Jest ona także symbolem życiodajnej wody.

W czasie obchodów święta Sukkot w synagodze codziennie obchodzi się z lulawem bimę (siódmego dnia siedmiokrotnie) i również codziennie, z wyjątkiem szabatu, odmawia się nad nim specjalne błogosławieństwo. Podczas Hallelu rabin potrząsa bukietem świątecznym na cztery strony świata oraz w górę i w dół, jako symbol wszechobecności Boga.

 

SEDER

Na stole kładzie się trzy mace, jedną na drugą - symbolizują one strukturę społeczności żydowskiej: Kapłani, Lewici i lud.

Podczas każdego z dwóch Sederów, powinna być używana maca szmura, która jest spożywana trzy razy:

•po opowiedzeniu historii Wyjścia z Egiptu, po Moci Maca, spożywa się pół macy jaką dysponujemy,

•kanapka - Korech - spożywa się 1/3 macy,

•jako Afikomen, na zakończenie posiłku zjadana jest połowa macy.

W każdym z podanych przypadków maca powinna być zjedzona w ciągu 9 minut.

Na talerzu sederowym znajdują się następujące potrawy:

Zeroa - pieczona szyja kurczaka lub indyka. Jest to symbol ofiary pesachowej składanej w Świątyni tuż przed świętem Pesach.

 

Bejca - jaja ugotowane na twardo. Symbolizują korban chagiga, dodatkową świąteczną ofiarę składaną obok baranka pesachowego w Świątyni.

Maror - gorzkie zioła (chrzan lub sałata). Są one symbolem gorzkiego cierpienia narodu żydowskiego w Egipcie. Spożywany jest oddzielnie po macy, a potem razem z macą na kanapce Korech.

Charoset - mieszanka pokrojonych jabłek, gruszek i orzechów włoskich wymieszane z odrobiną miodu do których podczas Sederu dodaje się odrobinę wina. Ta mieszanka przypomina zaprawę murarską, używaną przez Żydów do wyrobu cegieł w Egipcie.

Karpas – warzywo, Najczęściej jest to ugotowany ziemniak lub surowa cebula.

Chazeret - drugi rodzaj gorzkich ziół. Używany jako maror na kanapki.

Me melach - słona woda, w której zanurzamy karpas. Symbolizuje łzy wylewane przez Żydów w niewoli.

Jednym z bardzo ważnych przykazań w czasie sederu jest wypicie Arba kosot, czyli czterech kielichów wina. Każda osoba uczestnicząca w Sederze ma obowiązek wypicia czterech kielichów wina (wino może być zastąpione sokiem z winogron).

Wino pije się:

•na zakończenie Kiduszu,

•po opowiedzeniu historii Wyjścia z Egiptu, ale przed zjedzeniem macy na Moci Maca,

•po zakończeniu Birkat Hamazon, błogosławieństwa po jedzeniu,

•po deklamacji Halelu.

 

 

MENORA

Na początku była tylko jedna menora, zrobiona dokładnie według instrukcji Mojżesza. Została wykonana ze złota, podobnie jak wszystkie instrumenty służące do jej obsługi. Stawiano ją przed Arką Przymierza w Przybytku, a następnie w Świątyni. Księga Wyjścia 25:31-40 zawiera instrukcję budowy menory:

Zrobisz ten świecznik ze szczerego złota. Z tej samej bryły wykujesz świecznik wraz z jego podstawą i jego trzonem; jego kielichy, pąki i kwiaty będą z jednej bryły. Sześć ramion będzie wychodzić z jego boków; trzy ramiona świecznika z jednego jego boku i trzy ramiona świecznika z drugiego jego boku. Trzy kielichy kształtu kwiatów migdałowych z pąkami i kwiatami będą na jednym ramieniu, i trzy kielichy z pąkami i kwiatami kształtu kwiatów migdałowych – na drugim ramieniu. Tak będzie na sześciu ramionach wychodzących ze świecznika. Na świeczniku zaś będą cztery kielichy kształtu kwiatów migdałowych z pąkami i kwiatami. A pąk jeden będzie pod dwoma wychodzącymi z niego ramionami z jednej bryły i pąk jeden pod dwoma ramionami świecznika z jednej bryły. Tak pod sześcioma ramionami wychodzącymi ze świecznika. Pąki te i ramiona będą wychodzić z samego świecznika i będą z jednej bryły szczerego złota. I uczynisz siedem lamp, i ustawisz te lampy w ten sposób, ażeby oświecały tę stronę, która jest przed nimi. Szczypce też i naczynia do knotów uczynisz ze szczerego złota. Z talentu szczerego złota należy wykonać świecznik i wszystkie przybory należące do niego. Uważaj zaś pilnie, aby go wykonać według wzoru, jaki zobaczyłeś na górze.

Po zdobyciu Jerozolimy przez Rzymian została przeniesiona do Rzymu jako łup wojenny (wydarzenie utrwalone jako płaskorzeźba na Łuku Tytusa). Menorę umieszczono w rzymskiej Świątyni Pokoju.

Według tradycji, po złupieniu Rzymu przez Wandalów w 455 została wywieziona do Kartaginy, następnie w 534 do Konstantynopola, by powrócić do Jerozolimy jako dar cesarza Justyniana. Zaginęła w nieznanych okolicznościach.

 

PRZEJŚCIE PRZEZ MORZE CZERWONE A PESACH

Agada Talmudyczna na Pesach. Przejście przez Morze Czerwone.